OSWOIĆ PRZESTRZEŃ

 Program zajęć stymulująco-terapeutycznych dla uczniów Zespołu Szkół Specjalnych w Rzadkowie

 

Szukałam w różnych źródłach programu, który w sposób całościowy pozwoliłby mi na terapię zaburzeń orientacji przestrzennej u osób z upośledzeniem umysłowym. Moje poszukiwania nie przyniosły oczekiwanych efektów. Problem traktowany jest bardzo wybiórczo. Dlatego postanowiłam opracować ten program sama.

 

 Przestrzeń to coś co nas otacza. Żyjemy, poruszamy się w niej, działamy, mówimy o niej. Robimy to automatycznie, nie zastanawiając się, ponieważ tę przestrzeń znamy i rozumiemy. Nie stanowią dla nas problemu polecenia zawierające nazwy przestrzenne, gdyż tych pojęć nauczyliśmy się w czasie naszego życia. ,,Oswoiliśmy’’ przestrzeń. Osoba z niepełnosprawnością intelektualną ma ogromne trudności z odnalezieniem się w przestrzeni, bo nie rozumie jej, często nie miała okazji jej doświadczyć, ma problemy z jej spostrzeganiem i opanowaniem przestrzennych pojęć.

 

Dziecko prawidłowo rozwijające się ma szansę doświadczyć i nauczyć się przestrzeni. Na każdym etapie rozwoju ruchowego patrzy na tę przestrzeń z innej perspektywy-leżąc, czworakując, siedząc, wreszcie stojąc. Zazwyczaj są koło niego osoby bliskie, tłumaczące mu stosunki i nazwy przestrzenne. Nasi uczniowie to młodzież i dzieci z niepełnosprawnością intelektualną, mieszkańcy domu pomocy społecznej, często od najmłodszych lat. Jak wiadomo rozwój takich osób przebiega dużo wolniej i jest pełen wielu trudności, problemów i deficytów. Dzieci upośledzone umysłowo często nie przechodzą po kolei wszystkich etapów rozwoju ruchowego, co skutkuje zaburzeniami w poruszaniu się, planowaniu ruchu, orientowaniu się w najbliższym środowisku. Przebywając w domu pomocy często nie spotykają na swojej drodze osób, które posiadałyby odpowiednią wiedzę i mogłyby w sposób profesjonalny wesprzeć bardzo nieharmonijny rozwój. Deficyty i nieprawidłowości często nie są w porę zauważane i rewalidowane. Z czasem się pogłębiają, powodując poważne problemy w funkcjonowaniu.

 

Na wszystkich etapach edukacji niepełnosprawnych intelektualnie uczniów pojawiają się trudności w przyswajaniu wiedzy i kształceniu różnego rodzaju umiejętności. Jak wynika a mojej dwudziestoletniej praktyki pedagogicznej, jednym z ważniejszych problemów, z jakimi muszą się zmagać uczniowie naszej placówki są zaburzenia orientacji w schemacie ciała i orientacji przestrzennej, fundamentalne dla wszelkiego rodzaju działań eksploracyjnych.

 

W związku z powyższym pojawiają się u nich wielorakie trudności w funkcjonowaniu, postrzeganiu i wielu innych sferach życia codziennego.

 

 Orientacja przestrzenna wywodzi się z poczucia “to jestem ja, a to jest moje otoczenie” a także ze świadomości schematu własnego ciała. Orientację przestrzenną kształtuje się poprzez dotyk, gest, ruch ciała i obserwację efektu przemieszczania. Słowa a więc nazywanie tego, co się czuje, czyni i widzi towarzyszą takim doświadczeniom. Nieporozumieniem jest więc zastępowanie doświadczeń, wynikających z badania przestrzeni słowną informacją.

 

Opowiadanie o tym, na czym polega orientacja w przestrzeni, a także pokazywanie uczniowi niepełnosprawnemu intelektualnie, w jaki sposób dorosły bada przestrzeń, jest niewystarczające. Musi on sam doznać, poczuć, wykonać i nazwać swe doświadczenia aby zrozumieć na czym polega orientacja w przestrzeni. Jednocześnie musi tę dopiero kształtującą wiedzę stosować w dalszym poznawaniu rzeczywistości.

 

 W ofercie edukacyjnej dla uczniów naszej placówki, jak dotąd nie było zajęć o rozszerzonym charakterze, które stricte skupiałyby się na kształtowaniu schematu ciała i orientacji przestrzennej. Pedagodzy oczywiście realizują te treści przy okazji różnego rodzaju zadań edukacyjnych, jednak są to tylko elementy (głównie ze względu na ograniczenia czasowe i lokalowe) a nie cała sekwencja działań mająca na celu usystematyzowanie wiedzy i umiejętności z omawianego zakresu.

 

Ten program zakłada, że nasi uczniowie będą mieli możliwość ,,oswoić,, przestrzeń w każdej pozycji. Będą mogli poznać ją przez ruch, obserwację i działanie. Uczeń musi sam doznać, poczuć, wykonać i nazwać swe doświadczenia aby zrozumieć na czym polega orientacja w przestrzeni. Jednocześnie musi tę dopiero kształtującą wiedzę stosować w dalszym poznawaniu rzeczywistości. I taką możliwość dostanie na zajęciach objętych tym programem. W tej chwili uczniowie wiele sytuacji i określeń rozumieją intuicyjnie. Zadaniem tego programu jest organizacja takich sytuacji, w których uczniowie będą zdobywali nowe pojęcia, rozszerzali ich zasób i rozumienie. Elementy nauki orientacji przestrzennej pojawiają się oczywiście na każdym etapie edukacyjnym, jednak mało jest okazji, żeby uczeń w sposób systematyczny poznawał tę przestrzeń i jej doświadczał samodzielnie, odtwarzając kolejność pozycji osiąganych przez dziecko w prawidłowym rozwoju. Ten program daje taką możliwość.

 

Dla naszych uczniów codzienną rzeczywistością nie jest dom rodzinny a instytucja. To plątanina wielu korytarzy, pomieszczeń, zakamarków. Jedno wielkie wyzwanie przez 24 godziny na dobę. Osobie z niepełnosprawnością intelektualną trudno się w tym odnaleźć, tym bardziej, że często nie umie ona poradzić sobie z tym co otacza ją najbliżej. Polecenia zawierające przestrzenne na ogół niezrozumiałe pojęcia powodują narastanie frustracji i poczucie zagubienia. Ten program ma za zadanie wykształcić takie mechanizmy, które pozwolą na lepsze funkcjonowanie w życiu codziennym.

 

 Program zajęć stymulująco - terapeutycznych ,,Oswoić przestrzeń,, przeznaczony jest dla ok.10 uczniów Zespołu Szkół Specjalnych w Rzadkowie (dzieci i młodzież z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym, znacznym i głębokim), którzy przejawiają zaburzenia w orientacji schematu własnego ciała, orientacji przestrzennej oraz zaburzenia sfery emocjonalnej. Ma być realizowany w ciągu jednego roku szkolnego (10 miesięcy). Zajęcia przewidziane są w wymiarze 2 godzin tygodniowo. Cały przewidziany cykl ,,oswajania,, przestrzeni ma być odzwierciedleniem etapów rozwoju ruchowego dziecka.

 

 Główne cele programu to:

 - rozwijanie orientacji w schemacie własnego ciała,

  •  kształcenie znajomości schematu ciała,
  • kształcenie orientacji przestrzennej,
  • rozwijanie sfery emocjonalnej,
  • korygowanie zaburzeń w prawidłowym rozróżnianiu poszczególnych części ciała,
  • usprawnianie najmniej zaburzonych funkcji w obszarze znajomości schematu własnego ciała i orientacji przestrzennej,
  • kompensowanie zaburzeń w sferze emocjonalnej.
  • adekwatna odpowiedź na polecenie
  • poprawa estetyki i płynności ruchu
  • lepsze funkcjonowanie w środowisku
  • usprawnienie koordynacji wzrokowo-ruchowej

 

 Program zakłada wykorzystanie elementów następujących metod terapeutycznych:

-ćwiczenia fizyczne oparte na ruchu i działaniu w konkretnej przestrzeni

-metoda ruchu rozwijającego Weroniki Sherborne

 -metoda Christophera Knilla

 -metoda Integracji Sensorycznej

 

 Formy pracy:

 -zbiorowa

 -w parach

 -zindywidualizowana w warunkach grupy

 -indywidualna

 

 Program obejmuje kilka etapów, każdy z etapów dotyczy odrębnej pozycji ciała:

 - leżenie na brzuchu

 - leżenie na plecach

 - siad

 - pozycja czworacza

 - klęk

 - pozycja stojąca.

 

 Każdy etap polegać będzie na przemieszczaniu się w przestrzeni w podanej pozycji, na działaniu w tej pozycji, na doświadczaniu polisensorycznym tej przestrzeni, na współdziałaniu w parze i w grupie, na nauce pojęć przestrzennych przez doświadczenie. Po opanowaniu pozycji najniższych przechodzić będziemy do pozycji wyższych. Każdy kolejny etap będzie zawierał wiedzę i umiejętności zdobyte w pozycjach niższych. Będziemy uczyć się płynnej zmiany pozycji. Zdobywaną wiedzę i umiejętności będziemy wykorzystywać w najbliższym środowisku naszych uczniów, tj na terenie zamieszkiwanego Domu Pomocy Społecznej. Wszystkie ćwiczenia przeprowadzane będą w tempie odpowiadającym możliwościom uczniów. Na bieżąco zakres ćwiczeń będzie dostosowywany do psychofizycznego stanu uczestników i modyfikowany.

 

W programie będą uczestniczyć uczniowie z różnych poziomów edukacyjnych.

 

 Efekty przewidywane dla uczniów najmłodszych:

 

-orientacja w położeniu ciała w stosunku do powierzchni ziemi

 

-odbieranie informacji związanych z działaniem siły grawitacji

 

-orientacja w położeniu głowy w stosunku do reszty ciała

 

-utrzymywanie prawidłowego napięcia mięśniowego

 

-umiejętność utrzymywania ciała w spoczynku

 

- utrzymywanie prawidłowej organizacji wokół środkowej linii ciała

 

-odczuwanie położenia części ciała względem siebie

 

-umiejętność poruszania poszczególnymi częściami ciała bez kontroli wzroku

 

-tworzenie lateralizacji

 

-tworzenie poczucia schematu ciała

 

-prawidłowa organizacja czynności motorycznych

 

-koordynacja obu stron ciała

 

-prawidłowa koordynacja wzrokowo-ruchowa

 

-odpowiedni poziom aktywności

 

-prawidłowa koncentracja uwagi

 

-stabilność emocjonalna

 

-prawidłowe poczucie kierunku i rozumienie nazw kierunków

 

-wyższa samoocena

 

-większy zakres samoobsługi

 

-mniejsze problemy w wykonywaniu codziennych czynności

 

-poprawa sprawności w sferze dużej i małej motoryki

 

 Efekty przewidziane dla uczniów starszych, wyżej funkcjonujących:

 

-prawidłowe wyobrażenie i wykonanie sekwencji ruchów potrzebnych do wykonania złożonej czynności

 

-uruchomienie potrzeb aktywnych działań eksploracyjnych

 

-stymulacja kreatywności w życiu codziennym

 

-utworzenie właściwych modeli działania

 

-prawidłowe reakcje adaptacyjne, adekwatne do bodźca i polecenia

 

-podejmowanie własnych inicjatyw

 

-większa niezależność samoobsługowa

 

-większa zdolność koncentracji

 

-umiejętność dostosowania się do siły ciążenia

 

-stabilność emocjonalna

 

-w pełni celowa aktywność ruchowa

 

-zdolność do porządkowania wrażeń

 

-szacunek dla samego siebie

 

-samokontrola, samo zaufanie

 

-większa zdolność do nauki

 

-większy zakres myślenia abstrakcyjnego

 

-większa zdolność myślenia i rozumowania

 

-poprawa jakości ruchu i jego estetyki

 

-prawidłowe budowanie obrazu świata

 

-prawidłowa ocena siły i odległości

 

-poprawa grafomotoryki

 

-umiejętność naśladowania ruchów

 

-rozumienie poleceń słownych dotyczących ruchu

 

-umiejętność wykonywania dwóch czynności jednocześnie

 

-zdolność radzenia sobie w różnych sytuacjach życiowych

 

-dobre funkcjonowanie w grupie

 

W efekcie naszych działań wszyscy uczniowie powinni lepiej funkcjonować w swoim środowisku, adekwatnie reagować na polecenia, estetyczniej się poruszać.

 

Czas realizacji programu może być przedłużony.

 

 Autor: Magda Latosińska